Ο Κωνσταντίνος Γιαζιτζόγλου υπενθυμίζει ότι πίσω από κάθε τεχνολογία αιχμής κρύβεται ένα απλό αλλά συστηματικά υποτιμημένο δεδομένο: χωρίς πρώτες ύλες, δεν υπάρχει παραγωγή, ανάπτυξη ή γεωπολιτική ισχύς. Και η Ελλάδα, όπως λέει, βρίσκεται σε σημείο καμπής για να αποδείξει ξανά τι μπορεί να παράγει.
Στην εποχή της πράσινης μετάβασης, της γεωπολιτικής αβεβαιότητας και της μάχης για την τεχνολογική υπεροχή, ο κόσμος ανακαλύπτει ξανά κάτι που είχε θεωρήσει δεδομένο. Τις πρώτες ύλες. Χωρίς αυτές, τίποτα δεν κινείται, ούτε η ενέργεια, ούτε η ψηφιακή επανάσταση, ούτε οι υποδομές που στηρίζουν τις κοινωνίες μας. Η Ελλάδα βρίσκεται σε ένα σταυροδρόμι, με κοιτάσματα που τη φέρνουν στην πρώτη γραμμή της Ευρώπης αλλά και με θεσμικές και κοινωνικές αγκυλώσεις που συχνά φρενάρουν το δυναμικό της.
Ο Κωνσταντίνος Γιαζιτζόγλου, Πρόεδρος του Συνδέσμου Μεταλλευτικών Επιχειρήσεων, γνωρίζει ότι η εξορυκτική βιομηχανία είναι κάτι πολύ περισσότερο από μια «βαριά» δραστηριότητα. Είναι το θεμέλιο για να παραχθεί κάθε τι που θεωρούμε αυτονόητο, από τα microchips των υπολογιστών έως το μάρμαρο που κοσμεί ουρανοξύστες στην Ασία. Σε μια αποκλειστική συνέντευξη για την ειδική έκδοση που κρατάτε στα χέρια σας, εξηγεί γιατί η Ελλάδα μπορεί να διπλασιάσει τη συμβολή της στο ΑΕΠ, τι σημαίνει βιώσιμη εξόρυξη, πώς η καινοτομία αλλάζει την εικόνα του κλάδου και γιατί η κοινωνία πρέπει να επαναπροσδιορίσει τη σχέση της με τον πλούτο του υπεδάφους. Σε έναν κόσμο που μετρά ισχύ σε ορυκτά, μέταλλα και κρίσιμες πρώτες ύλες, η φωνή του αποκτά βαρύτητα. Και το μήνυμά του είναι σαφές: χωρίς εξόρυξη, δεν υπάρχει μέλλον.
_ Κύριε πρόεδρε, μιλάμε όλο και πιο συχνά για τον «στρατηγικό» ρόλο του κλάδου. Όμως για τον μέσο πολίτη, αυτό παραμένει κάπως αφηρημένο. Μπορείτε να μας εξηγήσετε με απλά λόγια, τι ακριβώς περιλαμβάνει αυτός ο κλάδος, γιατί είναι τόσο σημαντικός και πως επηρεάζει καθημερινότητά μας;
Στην αρχή οποιασδήποτε παραγωγικής διαδικασίας βρίσκονται οι πρώτες ύλες. Ακόμα και τα «άυλα» αγαθά – όπως για παράδειγμα το λογισμικό – χρειάζονται υλικά αγαθά – microchips, μνήμες, καλώδια – για να παραχθούν. Όλες οι πρώτες ύλες στον πλανήτη μας, είτε καλλιεργούνται, εφόσον πρόκειται για φυτικά προϊόντα, είτε εξορύσσονται. Ενεργειακά ορυκτά, μεταξύ των οποίων και το πετρέλαιο από το οποίο προέρχονται όλα τα πλαστικά, δομικά υλικά και μάρμαρα, μέταλλα καθώς και βιομηχανικά ορυκτά, όλα προκύπτουν από την γη.
_ Ο κλάδος σήμερα συνεισφέρει περίπου 2% στο ΑΕΠ. Πόσο ρεαλιστικός είναι ο στόχος του διπλασιασμού; Και από πού προκύπτει;
Ο εξορυκτικός κλάδος τα τελευταία χρόνια έχασε ένα σημαντικό μέρος της δραστηριότητας του (Λιγνίτες, Νικέλιο), λόγω πολιτικών αποφάσεων . Παρόλα αυτά, εξακολουθεί να είναι βασικός κλάδος της Ελληνικής οικονομίας, με σημαντική συνεισφορά στο ΑΕΠ, στην απασχόληση και τις εξαγωγές. Πάνω από το 60% των ορυκτών εξάγονται. Η χώρα έχει σημαντική παρουσία σε πανευρωπαϊκή και παγκόσμια κλίμακα στα βιομηχανικά ορυκτά, όπως ο μπεντονίτης και ο περλίτης. Είναι ο μεγαλύτερος παραγωγός βωξίτη στην Ευρώπη, ενώ από το 2026 θα είναι ο μοναδικός παραγωγός γαλλίου. Την ίδια στιγμή, το Ελληνικό μάρμαρο αποτελεί έναν επώνυμο πρεσβευτή σε μεγάλες κατασκευές στην Μέση και την Άπω Ανατολή.
Αυτή την στιγμή υλοποιούνται σημαντικότατες επενδύσεις ενώ η ΕΑΓΜΕ έχει σε εξέλιξη ένα αξιόλογο πρόγραμμα ερευνών διαφόρων εμφανίσεων ορυκτών, τα οποία με τα σημερινά δεδομένα έχουν ενδιαφέρον. Η χώρα διαθέτει τα κοιτάσματα, την τεχνογνωσία και το ανθρώπινο δυναμικό, για να διπλασιάσει τη σημερινή παραγωγή σε ορυκτά. Αυτό για να συμβεί θα πρέπει να να συντρέξουν ορισμένες προϋποθέσεις.
_ Η καθυστέρηση στις αδειοδοτήσεις θεωρείται η μεγαλύτερη τροχοπέδη. Τι πρέπει να αλλάξει; Είναι ελληνικό ή ευρωπαϊκό πρόβλημα;
Η πολυνομία και η κακονομία δεν είναι αποκλειστικό προνόμιο της χώρας μας. Στους διαδρόμους των Βρυξελλών κυκλοφορεί ως ανέκδοτο το πόσες χιλιάδες σελίδες νομοθετημάτων παράγουμε ως Ευρωπαϊκή Ένωση σε ετήσια βάση.
Σε πάρα πολλές περιπτώσεις τα νομοθετήματα αυτά είναι το λιγότερο αντιφατικά, με αποτέλεσμα η δημόσια διοίκηση να μην μπορεί να τα εφαρμόσει. Η Ευρωπαϊκή Επιτροπή το 2023 εξέδωσε Κανονισμό, για να υποχρεώσει τις αρχές των κρατών μελών να επιταχύνουν τις διαδικασίες αδειοδότησης. Αυτό σημαίνει πολύ απλά ότι το πρόβλημα ξεπερνά τα στενά όρια της χώρας μας. Βεβαίως, στην Ελλάδα έχουμε και ένα πρόσθετο πρόβλημα. Αντίθετα με την κοινή πεποίθηση, οι κρίσιμες δημόσιες υπηρεσίες είναι υποστελεχωμένες και με ελλείψεις σε συγκεκριμένα γνωστικά αντικείμενα και τεχνολογική υποδομή.
_ Αν η Ελλάδα θέλει να παίξει ρόλο στην παγκόσμια αλυσίδα, δεν αρκεί να εξάγουμε πρώτες ύλες. Ποια είναι τα βήματα για να περάσουμε στην επεξεργασία και τελικά στην παραγωγή προϊόντων υψηλής προστιθέμενης αξίας;
Προφανώς η εξόρυξη των πρώτων υλών είναι μόνο το αρχικό βήμα. Η ανάπτυξη τεχνολογιών για την παραγωγή τελικών προϊόντων προϋποθέτει αφενός μεν τη δημιουργία ενός οικοσυστήματος που θα ευνοεί τέτοια εγχειρήματα και αφετέρου τη δημιουργία συνθηκών ανταγωνιστικής παραγωγής. Σήμερα, ένα μεγάλο ποσοστό της μεταποίησης δεν γίνεται πλέον στη Δύση, απλά και μόνο γιατί δεν συμφέρει. Η προσπάθεια των Ηνωμένων Πολιτειών να επαναφέρουν μεταποιητικές δραστηριότητες στο έδαφός τους χρησιμοποιώντας την απειλή των δασμών, αποτελεί ομολογία του παραπάνω γεγονότος.
Συνεπώς, αν θέλουμε να επαναπατρίσουμε την παραγωγή τελικών προϊόντων θα πρέπει – ως Ευρωπαϊκή Ένωση – να διαβάσουμε με προσοχή την πρόσφατη έκθεση του Mario Draghi για την ανταγωνιστικότητα και να προσπαθήσουμε να θεραπεύσουμε τα προβλήματα που με πολύ σαφήνεια καταγράφει.
_ Η ΕΕ αναγνωρίζει τη σημασία των κρίσιμων πρώτων υλών, αλλά καθυστερεί να στηρίξει σοβαρά έργα. Ποια είναι η στρατηγική για να αλλάξει αυτή η πολιτική και τι θα σημάνει στην πράξη;
Η Ευρωπαϊκή Ένωση είναι εξαιρετικά καλή στη θεωρία αλλά μάλλον ανεπαρκής στην υλοποίηση. Το ζήτημα με τις κρίσιμες και στρατηγικές πρώτες ύλες τέθηκε το 2008 με τη πρωτοβουλία Φερχόιγκεν. Χρειάστηκαν 15 χρόνια για να παρθεί το πρώτο Νομοθετικό μέτρο. Εάν υλοποιηθούν τα όσα εξαγγέλλονται, ίσως το 2030 να έχουμε επιλύσει μερικώς το 1/3 του προβλήματος. Όπως καταλαβαίνετε δεν μπορεί να είμαστε πολύ αισιόδοξοι.
Κοινή λογική λέει ότι αν θέλεις να αντιμετωπίσεις ένα πρόβλημα θα πρέπει να αναλύσεις τους λόγους που το προκάλεσαν. Η παραγωγή ορυκτών πρώτων υλών στην Ευρώπη δεν είναι ανταγωνιστική. Συνεπώς επιλέγουμε να αγοράζουμε αυτά τα αγαθά από τρίτους. Προφανώς, αυτοί οι τρίτοι αναπτύσσουν τις τεχνολογίες και τις υποδομές που χρειάζονται για να κάνουν ακόμα καλύτερη αυτή τη δουλειά, με αποτέλεσμα τη χρονική στιγμή που θα απαιτηθεί, για τον οποιοδήποτε λόγο, να γίνει η παραγωγή επί ευρωπαϊκού εδάφους να μας χωρίζουν μερικά χρόνια από τη δυνατότητα να υλοποιήσουμε ένα τέτοιο έργο.
_ Σε έναν κόσμο που αλλάζει, η γεωπολιτική σταθερότητα είναι εξίσου σημαντική με τα αποθέματα. Ποια θεωρείτε τη μεγαλύτερη γεωπολιτική απειλή για την ελληνική εξορυκτική στρατηγική αυτή τη στιγμή;
Είναι πλέον ξεκάθαρο ότι οι πρώτες ύλες θα είναι η αιχμή του δόρατος της ευρύτερης γεωπολιτικής ισχύος, τουλάχιστον στο ορατό μέλλον. Το πρόβλημα με το παγκόσμιο εμπόριο δεν είναι πλέον οικονομικό. Μπορεί η έμφαση, κυρίως από την πλευρά των Ηνωμένων Πολιτειών, να δίνεται στην αναπτυξιακή διάσταση, όμως η Κίνα έχει καταστήσει σαφές ότι η πρώτη της προτεραιότητα είναι ο έλεγχος των τεχνολογιών. Αυτή τη στιγμή, οι μισές από τις πρώτες ύλες που θεωρούνται από την ΕΕ κρίσιμες και στρατηγικές αφορούν τεχνολογίες αιχμής οι οποίες δεν μπορούν να παραχθούν χωρίς αυτές. Αναφερόμαστε σε μικροεπεξεργαστές, σε μαγνήτες και μπαταρίες για την ηλεκτροκίνηση, σε ειδικά κράματα για την αμυντική βιομηχανία. Προφανώς το να βρίσκεται κάποια ομάδα κρατών σημαντικά μπροστά από όλους τους υπόλοιπους σε αυτούς τους τομείς δεν αποτελεί μόνο οικονομική απειλή.
_ Πώς επηρεάζουν οι πολιτικές προστατευτισμού, ιδιαίτερα από τις ΗΠΑ, τον εξαγωγικό σχεδιασμό της Ελλάδας;
Οι ελληνικές εξαγωγές ορυκτών πρώτων υλών στις Ηνωμένες Πολιτείες δεν είναι σημαντικές και κατά συνέπεια η οποιαδήποτε μείωσή τους δεν πρόκειται να επηρεάσει τη βιωσιμότητα και τα οικονομικά αποτελέσματα του κλάδου. Αξίζει όμως να σημειωθεί ότι ο προστατευτισμός που προσπαθούν να υιοθετήσουν οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν μπορεί να λειτουργήσει στις σημερινές συνθήκες της παγκόσμιας αγοράς. Ο αποκλεισμός των εισαγωγών πρώτων υλών ή προϊόντων των οποίων η εγχώρια παραγωγή είναι ακριβότερη – απλώς οδηγεί σε αύξηση του κόστους. Αυτή η αύξηση του κόστους μόνο ζημιά μπορεί να κάνει στην αμερικανική οικονομία τόσο σε ότι αφορά την ανάπτυξη όσο και σε ότι άφορα την ανταγωνιστικότητα στις δικές τους εξαγωγές.
_ Ποιο είναι το νέο μοντέλο βιώσιμης εξόρυξης που μπορεί να χτίσει εμπιστοσύνη και να απαντήσει στους περιβαλλοντικούς προβληματισμούς των πολιτών;
Η λέξη βιωσιμότητα, παρότι έχει μπει στην καθημερινότητά μας, δεν είναι δεδομένο ότι σημαίνει για όλους το ίδιο. Η βιωσιμότητα αφορά κατ’ αρχήν την αποφυγή της σπατάλης των πόρων. Αυτό που σήμερα αντιμετωπίζουμε ως κοινωνίες είναι η ανεπάρκεια των πόρων, πολλές φορές δε ανεξάρτητα από το πόσο καλή διαχείριση θα κάνουμε. Ο εξορυκτικός κλάδος έτσι κι αλλιώς εφαρμόζει αρχές βιωσιμότητας για λόγους κόστους και ανταγωνιστικότητας. Τα κοιτάσματα των πρώτων υλών είναι συγκεκριμένα και όταν εξαντληθούν δεν υπάρχει εναλλακτική λύση. Επίσης σήμερα το κανονιστικό πλαίσιο στην Ευρώπη είναι τόσο αυστηρό που δεν έχει κανείς το περιθώριο να μη χρησιμοποιήσει τη βέλτιστη διαθέσιμη τεχνολογία. Ο Σύνδεσμος Μεταλλευτικών Επιχειρήσεων έχει υιοθετήσει αρχές βιώσιμης ανάπτυξης και δημοσιοποιεί τους σχετικούς δείκτες τα τελευταία είκοσι χρόνια. Την ίδια στιγμή όμως, πρέπει να συνειδητοποιήσουμε ότι δεν υπάρχει ανθρώπινη δραστηριότητα, η οποία να μην έχει επίπτωση στο περιβάλλον. Είναι πολύ απλό να κατανοήσει ο καθένας ότι για να παραχθούν τα 50 εκατομμύρια τόνοι οικοδομικών υλικών που χρειαζόμαστε σαν χώρα κάθε χρόνο, κάπου πρέπει να γίνουν οι αντίστοιχες εκσκαφές και από κάπου πρέπει να κινηθούν τα αντίστοιχα χιλιάδες φορτηγά. Εκεί θα υπάρξει αποτύπωμα, είτε μας αρέσει είτε όχι. Το ζήτημα είναι να περιοριστεί στο ελάχιστο δυνατόν και να μη προξενήσει βλάβες.
_ Από ορυκτά και υδρογονάνθρακες μέχρι γεωθερμία, η Ελλάδα έχει επιλογές. Πρέπει η χώρα να επιλέξει ενεργειακή ταυτότητα ή μπορεί να υποστηρίξει παράλληλα πολλαπλές μορφές εξορυκτικής ανάπτυξης;
Η παραγωγή ενέργειας από τεχνολογίες που ρυπαίνουν το περιβάλλον (πχ υδρογονάνθρακες) προτιμήθηκε μέχρι σήμερα λόγω κόστους. Η χώρα μας ωφελήθηκε σημαντικά από την αξιοποίηση εγχώριων πηγών ενέργειας. Σήμερα, όλοι συμφωνούμε ότι η ανάγκη για μείωση της επίπτωσης στο περιβάλλον είναι αναντίρρητη. Το ερώτημα είναι με ποιο ρυθμό θα γίνει και ποιος θα επιβαρυνθεί το συγκεκριμένο κόστος. Δυστυχώς πάρα πολλές αποφάσεις στον τομέα αυτό έχουν παρθεί σε πανευρωπαϊκό επίπεδο χωρίς να έχει γίνει μια σοβαρή μελέτη των επιπτώσεων. Το αποτέλεσμα το βλέπουμε σήμερα στην τιμολόγηση της ηλεκτρικής ενέργειας.
Η χώρα μας οφείλει να ακολουθήσει τις αποφάσεις της Ευρωπαϊκής Ένωσης αλλά οφείλει επίσης να επισημαίνει προς κάθε κατεύθυνση ότι αυτές οι αποφάσεις δεν μπορεί να είναι εις βάρος της υγιούς οικονομικής ανάπτυξης. Διαθέτουμε και προφανώς πρέπει να αξιοποιήσουμε τις ΑΠΕ, αλλά θα πρέπει η μετάπτωση να γίνει σταδιακά για να προσαρμοσθεί το σύστημα. Σε κάθε περίπτωση, θα ήταν εγκληματικό να πληγεί από την πράσινη μετάβαση η ήδη εύθραυστη ανταγωνιστικότητα της χώρας μας .
_ Το ανθρώπινο δυναμικό είναι θεμέλιο. Ποιες είναι οι μεγαλύτερες προκλήσεις και πώς μπορεί ο κλάδος να γίνει ελκυστικός στους νέους;
Στο χώρο του ανθρώπινου δυναμικού ο κλάδος μας έχει δύο προβλήματα. Το πρώτο αφορά την συνεχώς αυξανόμενη ανάγκη για τεχνικούς υψηλής κατάρτισης. Τα σύγχρονα μηχανήματα απαιτούν ανθρώπους με γνώσεις και δεξιότητες που σήμερα δεν υπάρχουν. Δυστυχώς, δεν υπάρχει ούτε η διαδικασία για να τους εκπαιδεύσουμε. Ο Σύνδεσμος σε συνεργασία και με τον ΣΕΒ, έχει αναλάβει πρωτοβουλία για να δημιουργήσει ειδικές σχολές χειριστών μηχανημάτων. Παράλληλα, θα πρέπει να καλύψουμε το κενό που δημιούργησε στην ιεραρχία των στελεχών μας η κατάργηση του επιπέδου σπουδών «πέντε», δηλαδή των ΤΕΙ .
Το ευρύτερο πρόβλημα με την πρόσκληση / πρόκληση των νέων ανθρώπων να έρθουν στον κλάδο έχει να κάνει με την μη δημοφιλία της εξόρυξης. Δυστυχώς έχει καλλιεργηθεί η εντύπωση ότι η εξόρυξη είναι μια δραστηριότητα την οποία μπορούμε να αποφύγουμε. Ταυτόχρονα υπάρχει η πεποίθηση ότι η εξόρυξη προκαλεί μη αναστρέψιμες καταστροφές στο περιβάλλον και κινδύνους για τους ανθρώπους. Όποιος βρεθεί σε ένα σύγχρονο πεδίο εξόρυξης, σε οποιοδήποτε μέρος της Ευρώπης, θα διαπιστώσει ότι κάτι τέτοιο δεν ισχύει.
