Κοινό αγαθό αλλά στρατηγικός πόρος, το νερό βρίσκεται στο επίκεντρο της πράσινης μετάβασης, της βιομηχανικής καινοτομίας και της γεωπολιτικής έντασης. Η Ευρώπη καλείται να επανασχεδιάσει τη σχέση της με το στοιχείο που κρατά τα πάντα στη ζωή.

Καθώς ο κόσμος εισέρχεται σε μια νέα εποχή σφοδρού παγκόσμιου ανταγωνισμού, τα έθνη αγωνίζονται να εξασφαλίσουν όχι μόνο πετρέλαιο, σπάνιες γαίες ή προηγμένες τεχνολογίες, αλλά κάτι πιο θεμελιώδες: το νερό. Το νερό, που κάποτε θεωρούνταν άφθονο, γίνεται γρήγορα στρατηγικό αγαθό στον παγκόσμιο αγώνα για τους πόρους. Από τη δημιουργία πράσινου υδρογόνου έως την παραγωγή μπαταριών και τις ανάγκες της συνεχώς αυξανόμενης ψηφιακής οικονομίας, το νερό δεν υπήρξε ποτέ πιο κρίσιμο. Ωστόσο, το πρόβλημα είναι ότι τα συστήματα ύδρευσης μας βρίσκονται υπό τεράστιο στρες και χωρίς άμεση παρέμβαση, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές. Τα συμπτώματα είναι ήδη γύρω μας. Βλέπουμε πιο συχνές πλημμύρες, μεγαλύτερες ξηρασίες και συνολική επιδείνωση της ποιότητας του νερού. Η ρύπανση -ειδικά από τοξικά χημικά όπως ο υδράργυρος και τα PFAS- μολύνει τα αποθέματα νερού, καθιστώντας δυσκολότερη την πρόσβαση σε καθαρό και ασφαλές νερό. Η κλιματική αλλαγή διαταράσσει περαιτέρω τον ευαίσθητο κύκλο του νερού που στηρίζει τη ζωή στη Γη. Το αποτέλεσμα είναι ένας κόσμος όπου το νερό, ο ίδιος ο πόρος που στηρίζει τη ζωή, γίνεται τώρα όλο και πιο απειλούμενος.

Αυτό δεν είναι απλά ένα περιβαλλοντικό ζήτημα είναι θέμα ασφάλειας. Το νερό, όπως η ενέργεια και οι πρώτες ύλες, είναι αναπόσπαστο στοιχείο για τη σταθερότητα και την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας. Στην πραγματικότητα, είναι στην καρδιά της πράσινης μετάβασης της Ευρώπης. Με την επείγουσα ανάγκη μείωσης των εκπομπών άνθρακα, η πράσινη μετάβαση εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το νερό. Το πράσινο υδρογόνο, που θεωρείται το μέλλον της καθαρής ενέργειας, απαιτεί τεράστιες ποσότητες νερού για την παραγωγή του. Η παραγωγή μπαταριών -κρίσιμη για την ηλεκτροκίνηση- απαιτεί επίσης σημαντική χρήση νερού. Η ψηφιακή οικονομία, που αποτελεί ήδη έναν σημαντικό κινητήρα της ανάπτυξης στην Ευρώπη, εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από το νερό για την ψύξη των τεράστιων κέντρων δεδομένων που τροφοδοτούν τις ψηφιακές υποδομές μας.

Ωστόσο, καθώς η ζήτηση για νερό συνεχώς αυξάνεται, η διαθεσιμότητά του συρρικνώνεται. Σε όλη την Ευρωπαϊκή Ένωση, λιγότερο από το 40% των επιφανειακών υδάτων είναι σε καλή οικολογική κατάσταση, και μόνο το ένα τέταρτο πληροί τα κριτήρια καλής χημικής κατάστασης. Σε κάποιες χώρες, όπως η Πολωνία, η κατάσταση είναι τραγική: λιγότερο από το 10% των επιφανειακών υδάτων είναι σε καλή οικολογική κατάσταση και σχεδόν το 75% των υδάτων αντιμετωπίζει σοβαρή ρύπανση.

Στην Πολωνία και πέρα από αυτήν, η απειλή καταστροφικών πλημμυρών συνεχίζει να υφίσταται, μια σφοδρή υπενθύμιση της αλληλεξάρτησης των συστημάτων νερού και της κλιματικής αλλαγής.

Η κατάσταση είναι επείγουσα και τα ευρήματα της πρώτης ανάλυσης είναι σαφή. Τα συστήματα νερού της Ευρώπης είναι σπασμένα και η ζημιά μεγαλώνει. Ωστόσο, υπάρχει ελπίδα. Υπάρχει χώρος για καινοτομία και λύσεις που μπορούμε να ακολουθήσουμε. Η ΕΕ είναι ήδη το σπίτι μιας δυναμικής βιομηχανίας τεχνολογίας ύδατος, με το 40% των παγκόσμιων πατεντών για τη διαχείριση του νερού να προέρχονται από την Ευρώπη. Η αποστολή μας είναι να κλιμακώσουμε αυτές τις καινοτομίες, τόσο για εσωτερική χρήση όσο και για να δημιουργήσουμε ηγεσία στις παγκόσμιες αγορές.

Ποια η στρατηγική της ΕΕ για το νερό
Η ευρωπαϊκή στρατηγική για την ανθεκτικότητα στο νερό προβλέπει την ανάπτυξη ενός ολοκληρωμένου, πολυετούς και διατομεακού σχεδίου, με ορόσημα το 2030 και το 2040. Στόχος είναι να καταστεί η Ευρώπη πραγματικά ανθεκτική απέναντι στη λειψυδρία, διασφαλίζοντας τη βιώσιμη διαχείριση των υδάτινων πόρων, να ενισχυθεί η ανταγωνιστικότητα και το καινοτόμο πλεονέκτημα της ευρωπαϊκής βιομηχανίας νερού, καθώς και να υιοθετηθεί μια προσέγγιση κυκλικής οικονομίας στη διαχείρισή του.

Το σχέδιο θα περιλαμβάνει δράσεις τόσο σε ευρωπαϊκό όσο και σε παγκόσμιο επίπεδο. Η παρούσα διαβούλευση αφορά τις αλληλένδετες πρωτοβουλίες που σχετίζονται με την ανθεκτικότητα και την αποδοτικότητα του νερού, και απαιτείται η υποβολή σχολίων μόνο μία φορά.

Γενικός στόχος της ευρωπαϊκής στρατηγικής για την ανθεκτικότητα των υδάτων είναι να διαμορφώσει μια σαφή και συνεκτική πορεία προς την ασφάλεια και τη βιώσιμη διαχείριση του νερού, ενσωματώνοντας αποτελεσματικά τα σχετικά ζητήματα στις ευρύτερες πολιτικές και χρηματοδοτικές κατευθύνσεις της ΕΕ. Επιδιώκει επίσης να αυξήσει τις επενδύσεις, να τονώσει την έρευνα και την καινοτομία και να γεφυρώσει το χάσμα των δεξιοτήτων, λαμβάνοντας υπόψη τις κοινωνικές επιπτώσεις και τις εδαφικές διαφορές, με σκοπό να εξασφαλιστεί μια δίκαιη μετάβαση.

Όπως έχει πει η Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν: «το νερό αποτελεί απαραίτητο πόρο για την ασφάλεια των τροφίμων, της ενέργειας και της οικονομίας μας, αλλά υφίσταται ολοένα και μεγαλύτερες πιέσεις λόγω της κλιματικής αλλαγής και της αυξανόμενης ζήτησης. Χρειαζόμαστε μια νέα ευρωπαϊκή στρατηγική για την ανθεκτικότητα των υδάτων, ώστε να διασφαλιστεί η ορθή διαχείριση των πηγών, η έλλειψη πόρων, να ενισχυθεί το ανταγωνιστικό καινοτόμο πλεονέκτημα της βιομηχανίας υδάτων, και να υιοθετηθεί μια προσέγγιση κυκλικής οικονομίας. Στο πλαίσιο αυτό, θα ηγηθούμε των προσπαθειών για το μετριασμό και την πρόληψη της οξείας καταπόνησης των υδάτινων πόρων σε ολόκληρο τον κόσμο».

Μια νέα προσέγγιση για το νερό στην Ευρώπη
Η αποκατάσταση και η προστασία των υδάτινων πόρων απαιτούν επανεξέταση του τρόπου με τον οποίο διαχειριζόμαστε το νερό. Συνδυάζοντας λύσεις βασισμένες στη φύση με υπερσύγχρονες υποδομές, μπορούμε να αναζωογονήσουμε τα υδρολογικά μας συστήματα, να βελτιώσουμε την ποιότητα του νερού και να μειώσουμε την πίεση στην προμήθειά του. Κεντρικός μοχλός αυτής της αλλαγής είναι η επένδυση σε καινοτόμα μοντέλα διακυβέρνησης και σε ισχυρότερες δημόσιες-ιδιωτικές συνεργασίες.

Την ίδια στιγμή, η Ευρώπη καλείται να ενισχύσει τη θέση της ως παγκόσμιος ηγέτης στην τεχνολογία του νερού. Αν και ήδη κατέχει ηγετική θέση, είναι απαραίτητο να εντατικοποιήσει τις προσπάθειες για την κλιμάκωση καινοτόμων λύσεων.
Με αυτόν τον τρόπο, όχι μόνο θα εξασφαλίσει τις εσωτερικές της ανάγκες, αλλά θα ενισχύσει και τη διεθνή ανταγωνιστικότητά της στις αγορές τεχνολογίας ύδατος.

Τέλος, το καθαρό νερό παραμένει θεμελιώδες ανθρώπινο δικαίωμα-ζωτικής σημασίας για την υγεία, τη γεωργία και τη βιομηχανία. Ο στόχος πρέπει να είναι ξεκάθαρος: πρόσβαση όλων, πολιτών και επιχειρήσεων, σε ασφαλές και καθαρό νερό. Για να το πετύχουμε αυτό, χρειάζεται συλλογική δράση. Κυβερνήσεις, εταιρείες και άτομα οφείλουμε να συμβάλουμε στη μείωση της πίεσης στους υδάτινους πόρους και να προστατεύσουμε το μέλλον του νερού.

Ποιο είναι μέχρι στιγμής το… κόστος
Η Ευρώπη είναι η ήπειρος που θερμαίνεται πιο γρήγορα, με απτό κόστος όσον αφορά τις ζημιές από ακραία φαινόμενα. Το 2022 η εκτεταμένη ξηρασία και οι καύσωνες σε όλη την Ευρώπη προκάλεσαν απώλειες έως και 40 δισεκατομμυρίων ευρώ.
Μόλις ένα χρόνο νωρίτερα, οι πλημμύρες στη Γερμανία, το Βέλγιο και την Ολλανδία είχαν ως αποτέλεσμα ζημιές περίπου 44 δισ. ευρώ. Η τάση συνεχίστηκε το 2024, με τρεις από τις 10 πιο ακριβές καταστροφές παγκοσμίως να συμβαίνουν στην Ευρώπη. Η Ισπανία, ειδικότερα, έχει πληγεί σοβαρά –η ξηρασία της το 2023, που κατατάσσεται ως η 9η πιο δαπανηρή παγκόσμια καταστροφή του έτους, οδήγησε σε απώλειες περίπου 2,1 δισ. ευρώ. Σύμφωνα με τον Ευρωπαϊκό Οργανισμό Περιβάλλοντος (ΕΟΠ), το 20% της επικράτειας της Ευρώπης αντιμετωπίζει λειψυδρία, επηρεάζοντας το 30% του πληθυσμού. Σε παγκόσμια κλίμακα, αυτοί οι αριθμοί είναι ακόμη υψηλότεροι, με το 40% των ανθρώπων στον κόσμο να πλήττονται από τη λειψυδρία και το 90% των καταστροφών να σχετίζονται με το νερό.

Η ουσία πάντως είναι ότι οι οικονομικοί τομείς συνειδητοποιούν όλο και περισσότερο την κρίσιμη εξάρτησή τους από το νερό. Ειδικότερα, οι νέες βιομηχανικές απαιτήσεις –όπως αυτές από ημιαγωγούς, κέντρα δεδομένων, ανανεώσιμο υδρογόνο και παραγωγή ηλεκτρικών μπαταριών– θα μπορούσαν να δουν τη ζήτηση νερού να αυξάνεται κατά 2,6 φορές έως το 2030. Ωστόσο, μέσω μιας ποικιλίας ψηφιακών εργαλείων, η χρήση του νερού μπορεί να μειωθεί, εξοικονομώντας πολύτιμους φυσικούς και οικονομικούς πόρους, ενώ δημιουργήθηκαν περίπου 13.000 θέσεις εργασίας σε ολόκληρη την ΕΕ. Η ανθεκτικότητα στο νερό θα είναι επίσης κρίσιμη για τους καθιερωμένους τομείς , ειδικά όπου οι στόχοι της κλιματικής ουδετερότητας ενδέχεται να έρχονται σε σύγκρουση με τους στόχους προστασίας του οικοσυστήματος. Επιπλέον, όπως αναφέρουν στελέχη με γνώση, θα πρέπει να σχεδιαστούν νέες ενεργειακές υποδομές λαμβάνοντας υπόψη τις κλιματικές προβολές και τη διατομεακή ζήτηση (δηλαδή, μια προσέγγιση συνδέσεως). Τέλος, άλλοι ευάλωτοι τομείς, όπως η εξαρτώμενη από το νερό γεωργία, θα πρέπει να προβλέψουν μέτρα για τη διαχείριση της παρατεταμένης ξηρασίας.

Το σχέδιο δράσης της ΕΕ για την κυκλική οικονομία περιλάμβανε την επαναχρησιμοποίηση του νερού και την αποδοτικότητα στις βιομηχανικές διεργασίες. Λαμβάνοντας υπόψη ότι το 2023 η βιομηχανία αντιπροσώπευε το 20,5% του ΑΕΠ της ΕΕ, το νερό εκτελεί ήδη αρκετές σημαντικές λειτουργίες, συμπεριλαμβανομένης της ίδιας της παραγωγικής διαδικασίας, όπως το πλύσιμο, η ψύξη και ούτω καθεξής. Οι βιομηχανίες με τη μεγαλύτερη ένταση νερού παράγουν επίσης τους υψηλότερους όγκους λυμάτων, συμπεριλαμβανομένων των χημικών και συναφών τομέων, της παραγωγής χαρτιού και χαρτοπολτού και της γεωργίας. Η κυκλική οικονομία προωθεί πιο ολοκληρωμένες πολιτικές διαχείρισης πόρων γύρω από τη σχέση νερού-ενέργειας-τροφής και νέα μοντέλα χρηματοδότησης και διακυβέρνησης που, με τη σειρά τους, πρέπει να περιλαμβάνουν τη συμμετοχή, τη συμμετοχή και τη δέσμευση όλων των ενδιαφερομένων, ιδίως της κοινωνίας των πολιτών, να υποστηρίξουν αυτές τις μετασχηματιστικές συστημικές προσεγγίσεις για να διασφαλιστεί η πλήρης εφαρμογή.